Τι ήταν και τι δεν ήταν η Σοβιετική Ένωση

Εισήγηση του Φοίβου Σταύρου Μακρίδη στην εκδήλωση «Ο ελληνισμός της Σοβιετικής Ένωσης 1922 – 1991», που οργανώθηκε από τον Όμιλο για την ιστορία και τον πολιτισμό του Κιλκίς, σε συνεργασία με το Εμπορικό Επιμελητήριο Κιλκίς και τον σύλλογο παλιννοστούντων ομογενών Νομού Κιλκίς «Η ωραία πηγή», που πραγματοποιήθηκε στο Κιλκίς στις 12 Φεβρουαρίου 2017.

Φέτος ολοκληρώνονται εκατό χρόνια από την ανατροπή του καπιταλισμού στη Ρωσία, την οκτωβριανή επανάσταση των Σοβιέτ και των μπολσεβίκων, την ίδρυση ενός κράτους των εργατών, που διέφερε με οτιδήποτε άλλο είχε εμφανιστεί στην παγκόσμια ιστορία μέχρι τότε.

Μέσα στον χρόνο θα ακολουθήσουν σίγουρα πολλές ομιλίες, άρθρα, εκδόσεις, απ’ όλο το φάσμα της Αριστεράς – κι όχι μόνο – στις οποίες θα γίνει προσπάθεια να αναλυθεί το καθεστώς της Σοβιετικής Ένωσης κι επιμέρους θεμάτων. Έτσι, κι η σημερινή εκδήλωση, θα προσπαθήσει να δώσει μια εικόνα της ΕΣΣΔ, των πολιτικών της για τις μειονότητες και πιο συγκεκριμένα για την παρουσία και την πορεία της ελληνικής μειονότητας.

Στην εισήγησή μου θα προσπαθήσω να δώσω μια κατεύθυνση στο αρχικό ερώτημα: τι ήταν και τι δεν ήταν η Σοβιετική Ένωση. Είναι σημαντικό – για οποιαδήποτε ιστορική περίοδο ή καθεστώς – όταν ψάχνουμε να βρούμε το «γιατί» συνέβη (γιατί είχαν προνόμια ή γιατί βίωσαν διώξεις), να εξετάζουμε τη γενικότερη πορεία του ίδιου του καθεστώτος, από οικονομική, πολιτική και κοινωνική άποψη.

%ce%ba%cf%8c%ce%ba%ce%ba%ce%b9%ce%bd%ce%bf%cf%82-%ce%ba%ce%b1%cf%80%ce%bd%ce%ac%cf%82-2

Ελληνική εφημερίδα Κόκκινος Καπνεργάτες (1932 – 1937) στο Σοχούμι της Αμπχαζίας

Το 1917, λοιπόν, έχουμε δύο επαναστάσεις. Η πρώτη γίνεται τον Φλεβάρη κι ανατρέπει τον Τσάρο. Δημιουργούνται εργατικά, αγροτικά και στρατιωτικά συμβούλια, που μένουν γνωστά ως Σοβιέτ (που στα ρώσικα σημαίνει συμβούλιο). Τον Οκτώβρη στην ηγεσία των Σοβιέτ βρίσκονται οι μπολσεβίκοι, που έχουν ως βασικά συνθήματα τον τερματισμό του πολέμου, τη διανομή της γης στους αγρότες, τον εργατικό έλεγχο στα εργοστάσια και τη μεταβίβαση όλης της εξουσίας στα Σοβιέτ.

Από τότε ξεκίνησε να χτίζεται ένα νέο κράτος που είχε αναφορές στον σοσιαλισμό και στη διεθνή επανάσταση. Τα βασικά συνθήματα για τους αγρότες, τον πόλεμο και τα Σοβιέτ πραγματοποιούνται. Μία βδομάδα μετά την επικράτηση της οκτωβριανής επανάστασης δημοσιεύεται και το Διάταγμα για τα Δικαιώματα των Λαών της Ρωσίας[i], που εγκαινιάζει μια εντελώς νέα πολιτική στο ζήτημα των εθνοτήτων. Το Διάταγμα βάζει τις παρακάτω αρχές, οι οποίες σε γενικές γραμμές θα τηρηθούν κατά τις πρώτες δεκαετίες της Σοβιετικής Ένωσης. Οι αρχές θεμελιώνουν:

  1. Την ισότητα και την κυριαρχία των λαών της Ρωσίας.
  2. Το δικαίωμα στην ελεύθερη αυτοδιάθεση, ακόμα και στο σημείο της απόσχισης και στη δημιουργία ενός ανεξάρτητου κράτους.
  3. Την κατάργηση όλων των εθνικών και θρησκευτικών προνομίων.
  4. Την ελεύθερη ανάπτυξη των εθνικών μειονοτήτων.

Τα χρόνια 1919 – 1921 ακολούθησε ένας εμφύλιος πόλεμος, που από τη μια μεριά ήταν ο Κόκκινος Στρατός, οι δυνάμεις δηλαδή που στήριζαν τους μπολσεβίκους και τα Σοβιέτ, κι από την άλλη μεριά ο Λευκός Στρατός, δηλαδή η συμμαχία των καπιταλιστών, με τους τσαρικούς και τους μοναρχικούς, μαζί με σχεδόν είκοσι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις – ανάμεσά τους κι η Ελλάδα του Ελευθέριου Βενιζέλου, που έστειλε στρατό στη Νότια Ρωσία για να υπερασπιστεί όχι την ελληνική μειονότητα, που υποτίθεται βρισκόταν σε κίνδυνο, αλλά τα συμφέροντα των Άγγλων και των Γάλλων ιμπεριαλιστών.

Τα επόμενα χρόνια το καθεστώς εισήγαγε μια πολιτική που επέτρεπε στους αγρότες να αναπτυχθούν οικονομικά, μιας κι επανήλθε το εμπόριο και το ρούβλι ως το βασικό μέσο της διανομής των αγροτικών και βιομηχανικών εμπορευμάτων.

Μέχρι τότε, με τον «πολεμικό κομμουνισμό» γινόντουσαν επιτάξεις αγροτικών προϊόντων, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει κίνητρο στους αγρότες να παράγουν περισσότερο. Η βασική προτεραιότητα για τους μπολσεβίκους ήταν μέχρι το 1921 η εξυπηρέτηση των αναγκών του Κόκκινου Στρατού. Η επιβίωση του καθεστώτος εξαρτιόταν από τις πολεμικές επιχειρήσεις και το μεγαλύτερο μέρος της οικονομίας, αλλά και των στελεχών της επαναστατικής κυβέρνησης, στρεφόντουσαν στην ενίσχυση του Κόκκινου Στρατού. Αυτή η πολιτική, όπως ήταν φυσικό στην ήδη κατεστραμμένη από τον Α’ ΠΠ οικονομία της Ρωσίας είχε ως αποτέλεσμα να υπάρχουν τεράστιες ελλείψεις σε βασικά προϊόντα στην επαρχία και να προκληθούν αντιδράσεις που κατέληξαν σε εξεγέρσεις.

Το 1921, λοιπόν, εισάγεται η Νέα Οικονομική Πολιτική (New Economic Policy, NEP), που επέτρεπε τις καπιταλιστικές δραστηριότητες αγροτών, υπό τον έλεγχο του κράτους και τη διατήρηση του κρατικού μονοπωλίου στο εξωτερικό εμπόριο. Η φορολογία σε είδος μετατράπηκε σε φορολογία σε χρήμα. Η NEP έφερε άμεσα θετικά οικονομικά αποτελέσματα, όμως παράλληλα βοήθησε στο να ισχυροποιηθεί ένα νέο στρώμα αγροτών και γραφειοκρατών, που αξίωνε μεγαλύτερο πολιτικό ρόλο.

Το 1928 έχουμε την εισαγωγή των πρώτων βιομηχανικών πεντάχρονων πλάνων κι ακολούθησε η βίαιη κολεκτιβοποίηση της αγροτικής γης. Αυτές οι εξελίξεις, σε συνδυασμό με την ήττα της επανάστασης σε μια σειρά από χώρες, με πιο σημαντική την ήττα της γερμανικής επανάστασης, έπαιξαν κρίσιμο ρόλο για τη συνέχεια, με αποτέλεσμα το νέο υγιές εργατικό κράτος που ξεκίνησε να χτίζεται το 1917, να μετατραπεί – κρατώντας τα ίδια σύμβολα και το ίδιο όνομα – σ’ ένα εκφυλισμένο εργατικό κράτος, που αναιρούσε μία προς μία τις κατακτήσεις της επανάστασης. Οι Δίκες της Μόσχας στα τέλη της δεκαετίας του ’30 ήταν το επιστέγασμα αυτής της μετατροπής. Το καθεστώς του Στάλιν απείχε όλο και περισσότερο από το καθεστώς του Λένιν σε μια σειρά από σημαντικά ζητήματα, που θα τα δούμε στη συνέχεια.

Ήταν τα Σοβιέτ ένα δημοκρατικό καθεστώς;

Το νέο εργατικό κράτος στηρίχθηκε σε μια εντελώς καινούργια δομή, που πήγαζε από τους εργάτες, τους αγρότες και τους στρατιώτες. Τα σοβιέτ ήταν συμβούλια στα οποία συμμετείχε η βάση της κοινωνίας. Τα σοβιέτ πόλεων (πχ Πετρούπολης και Μόσχας) λειτουργούσαν με τους εκλεγμένους κι ανακλητούς αντιπροσώπους από εργοστάσια, κλάδους, περιοχές κλπ.

Πρώτη φορά είχαν εμφανιστεί στην επανάσταση του 1905, περισσότερο ως κέντρα αγώνα, παρά ως εναλλακτική εξουσία. Τον Φλεβάρη του ’17 εμφανίστηκαν ξανά και την πλειοψηφία τους ήλεγχε το αριστερό/σοσιαλδημοκρατικό κόμμα των μενσεβίκων και των εσέρων. Η Οκτωβριανή επανάσταση έγινε μόνο αφού οι μπολσεβίκοι είχαν πάρει την πλειοψηφία στα Σοβιέτ και το βράδυ αμέσως μετά την κατάληψη των χειμερινών ανακτόρων, το 2ο Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ, ενέκρινε τη μεταβίβαση της εξουσίας στα δικά του χέρια, εκλέγοντας, μάλιστα, και την πρώτη του κυβέρνηση, με επικεφαλής τον Λένιν.

Η πρώτη κυβέρνηση δεν ήταν μονοκομματική. Σ’ αυτήν συμμετείχαν, πέρα απ’ τους μπολσεβίκους, κι οι Αριστεροί Εσέροι, οι οποίοι στη συνέχεια αποχώρησαν. Αμέσως οργανώθηκαν οι εκλογές για Συντακτική Συνέλευση, στις οποίες οι Μπολσεβίκοι βγήκαν μεν αξιωματική αντιπολίτευση, κερδίζοντας, όμως την συντριπτική πλειοψηφία στα αστικά κέντρα.

Η Συντακτική Συνέλευση τελικά διαλύθηκε από τους ίδιους τους Μπολσεβίκους, από τη στιγμή που δεν αναγνώρισε το νέο σοβιετικό καθεστώς ως κυβέρνηση. Οι μπολσεβίκοι βρέθηκαν μπροστά σ’ ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Επί της ουσίας διακυβευόταν είτε η ανατροπή των Σοβιέτ, είτε η ανατροπή της Συντακτικής Συνέλευσης. Οι μπολσεβίκοι πάλευαν για να κατακτήσουν την πλειοψηφία στις τάξεις των εργαζομένων και δεν ήταν διατεθειμένοι να δεχθούν ένα εκλογικό αποτέλεσμα, στο οποίο συμμετείχαν αστοί, έμποροι, βιομήχανοι, αξιωματικοί του στρατού, κουλάκοι κλπ. Προτιμήθηκε η «δικτατορία του προλεταριάτου», δηλαδή η κατάληψη της εξουσίας από τους εργαζομένους – ακόμα κι αν πανεθνικά αποτελούσαν μια μειοψηφία (ισχυρή μεν, αλλά μειοψηφία) – και το χτίσιμο ενός νέου κράτους, που θα βασίζεται στις δομές των εργαζομένων για την ανατροπή του καπιταλισμού.

 Είναι αλήθεια ότι όσο αύξανε η αντίδραση, τόσο περικόπτονταν τα δημοκρατικά δικαιώματα, ως προσωρινά μέτρα, φτάνοντας σε σημείο στην περίοδο του εμφυλίου πολέμου ακόμα και να σταματήσουν οι εσωκομματικές φράξιες – μια παράδοση που ήταν συνυφασμένη με την ιστορία του κόμματος των μπολσεβίκων.

Όμως, εάν αυτά τα μέτρα παίρνονταν σε κρίσιμες για το σοβιετικό καθεστώς στιγμές, ενώ κάποια ήταν λάθος, το σταλινικό καθεστώς τις έκανε δόγμα, τις ολοκλήρωσε και τις ανέβασε επίπεδο, με διαγραφές, εξορίες και τις Δίκες της Μόσχας στα τέλη της δεκαετίας του ’30 να κορυφώνουν την καταστολή. Κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ‘30 η σταλινική γραφειοκρατία έφτασε σε σημείο να δικάζει, να καταδικάζει και να θανατώνει ως ύποπτους για αντεπαναστάτες, ως φασίστες ή συνεργάτες των ναζί, οποιονδήποτε ασκούσε έστω και μικρή κριτική στο καθεστώς. Οι Δίκες της Μόσχας δείχνουν πόσο είχε απομακρυνθεί το σταλινικό καθεστώς από τις αρχές του σοσιαλισμού και των μπολσεβίκων.

Το αποτέλεσμα ήταν να δικαστούν και να εκτελεστούν σημαντικές προσωπικότητες από την εποχή του Λένιν, αλλά και να γίνουν εκκαθαρίσεις στη βάση του κόμματος. Το 70% των μελών της Κεντρικής Επιτροπής που είχε εκλεγεί στο Συνέδριο του 1934, το «συνέδριο της νίκης» (του σοσιαλισμού), όπως είχε ονομαστεί, εκτελέστηκε με την κατηγορία των αντεπαναστατών. Το 54% των απλών συνέδρων εκείνου του Συνεδρίου, εκτελέστηκαν ως αντεπαναστάτες.

Όσον αφορά τους πρωτοπόρους της επανάστασης του ’17, δεν είχαν καλύτερη μοίρα. Ολόκληρο το Πολιτικό Γραφείο του Λένιν το 1917 – όλων πλην του Στάλιν – εκτελέστηκαν ή αυτοκτόνησαν ή είχαν εξοριστεί, από τη σταλινική γραφειοκρατία. Ο Ζινόβιεφ, πρώτος πρόεδρος της Κομμουνιστικής Διεθνούς, ο Κάμενεφ, που διετέλεσε πρωθυπουργός, κατά την αρρώστια του Λένιν, ο Μπουχάριν, βασικός θεωρητικός των μπολσεβίκων, είναι λίγοι από τους πιο γνωστούς εκτελεσθέντες της τρομοκρατίας του Στάλιν. Όλοι τους καταδικάστηκαν σε θάνατο με την κατηγόρια του αντεπαναστάτη. Ως επιστέγασμα της τρομοκρατίας, ακολούθησε κι η φυσική δολοφονία του Τρότσκι, αφού για χρόνια πριν ο «τροτσκισμός» είχε ταυτιστεί με την αντεπανάσταση.

Όταν, λοιπόν, στα τέλη της δεκαετίας του ’30 η σταλινική ηγεσία τρόμαζε μπροστά σ’ οποιαδήποτε κριτική και κατέληγε να δολοφονεί με την κατηγορία του αντεπαναστάτη, είτε τα βασικά στελέχη του κόμματος την περίοδο της επανάστασης, είτε και την πλειοψηφία του ίδιου του κόμματος, τότε μπορούμε να καταλάβουμε κάτω από ποιο πρίσμα αντιστράφηκε η πολιτική προς τις μειονότητες.

Η δεκαετία του ’30 ήταν μια δεκαετία επαναστάσεων κι αντεπαναστάσεων για τον ευρωπαϊκό χώρο. Στην Ισπανία εκλέχθηκε αριστερή κυβέρνηση «Λαϊκού Μετώπου», ενώ παράλληλα οι εργάτες δημιουργούσαν τα δικά τους σοβιέτ. Στη Γαλλία εκλέχθηκε επίσης κυβέρνηση «Λαϊκού Μετώπου» και το εργατικό κίνημα προχώρησε σε μια τεράστια γενική απεργία διαρκείας. Στην Ελλάδα είχαμε την εξέγερση του Μάη ’36 στη Θεσσαλονίκη και σε μια σειρά από άλλες πόλεις.

Η σταλινική γραφειοκρατία τρόμαζε μπροστά σ’ αυτές τις εξελίξεις, γιατί μια νικηφόρα επανάσταση σε άλλη χώρα, θα έθετε τη βάση της αμφισβήτησης των προνομίων που είχαν οι ηγέτες της «μοναδικής σοσιαλιστικής χώρας στον κόσμο».

Έτσι, την ίδια περίοδο ολόκληρες εθνικές μειονότητες χαρακτηρίζονται ως επικίνδυνες για το Σοβιετικό καθεστώς, μόνο και μόνο γιατί η κυβέρνηση της «χώρας τους» βρισκόταν στο αντίπαλο στρατόπεδο. Οι Γερμανοί ήταν ύποπτοι για φιλοναζιστική κατασκοπία. Οι Έλληνες ήταν ύποπτοι για κατασκοπία υπέρ του κράτους της Ελλάδας, που είχε βασικό σύμμαχο – είτε με δημοκρατία, είτε με δικτατορία – την Αγγλία.

Ο Στάλιν, όπως δε δίστασε να εκτελέσει τους χθεσινούς συντρόφους του, αντίστοιχα δε δίστασε να προχωρήσει σε διώξεις προς τις εθνικές μειονότητες που εν δυνάμει θα μπορούσαν να συνεργαστούν με τον εχθρό. Κι όλα αυτά, λίγο διάστημα μετά το νέο σύνταγμα του ’36, που μιλούσε για επικράτηση του σοσιαλισμού…

%ce%b1%ce%bd%ce%ac%cf%80%ce%b1-%ce%bd%cf%8c%cf%84%ce%b9%ce%b1%cf%82-%cf%81%cf%89%cf%83%ce%af%ce%b1%cf%82

Δεκαετία ’30, Ανάπα, Νότια Ρωσία: Έλληνες εργαζόμενοι σε κολχόζ της Σοβιετικής Ένωσης δηλώνουν «έτοιμοι για την εφαρμογή του πεντάχρονου πλάνου».

Υπήρχε σοσιαλισμός;

Τελικά, επικράτησε οποιαδήποτε στιγμή ο σοσιαλισμός στη Σοβιετική Ένωση; Η απάντηση είναι αρνητική και για την περίοδο του Λένιν και για την περίοδο του Στάλιν. Η διαφορά μεταξύ τους είναι η εξής: ως σοσιαλισμό ο Λένιν εννοούσε ένα σύστημα στο οποίο τα μέσα παραγωγής θα ανήκουν στους εργάτες και στους αγρότες, θα υπάρχει πλήρης κοινωνική, πολιτική, εθνική κι οικονομική ισότητα και θα οδεύει προς μια αταξική κοινωνία, που οι μηχανισμοί του κράτους θα απονεκρώνονται.

Ο Στάλιν ως σοσιαλισμό εννοούσε το δικό του καθεστώς, το οποίο παρέμενε μονοκομματικό, είχε δίπλα στον φτωχό εργάτη έναν πλούσιο γραφειοκράτη, ενώ το κράτος αντί να απονεκρωθεί, γιγαντώθηκε.

Μια ακόμα πολύ σημαντική διαφορά είναι ότι σοσιαλισμός στο μυαλό του Μαρξ, του Ένγκελς και του Λένιν ήταν ένα σύστημα ανώτερο οικονομικά και πιο πλούσιο σε αγαθά από τον καπιταλισμό της εποχής του. Αντίθετα, για τις ειρωνείες που αναπαράγονται ακόμα και σήμερα ότι ο σοσιαλισμός είναι το μοίρασμα της φτώχειας, ευθύνη έχει το σταλινικό καθεστώς, που πανηγύριζε για τη «νίκη του σοσιαλισμού» με κάθε ευκαιρία.

Είναι αλήθεια ότι τα θετικά επιτεύγματα από τη μεταβίβαση των εργοστασίων  και των τραπεζών στα Σοβιέτ και τη σχεδιασμένη οικονομία έκαναν από τα πρώτα χρόνια εξαιρετική εντύπωση σ’ όλο τον κόσμο.

Το 1921, ύστερα από εφτά χρόνια πολέμου (Α’ ΠΠ κι εμφύλιος), η βιομηχανική παραγωγή της Ρωσίας βρισκόταν στο 1/5 του προπολεμικού επιπέδου. Μέσα στα επόμενα δεκαπέντε χρόνια έκανε εντυπωσιακά άλματα. Έγινε η τρίτη παραγωγός χώρα στην ηλεκτροδότηση, με 95 περιφερειακούς σταθμούς παραγωγής ενέργειας, από μόλις δέκα που είχε το 1920. Υπερδεκαπλασίασε την παραγωγή στις βαριές βιομηχανίες κι αύξησε 3 – 3,5 φορές την παραγωγή πετρελαίου, άνθρακα και σιδήρου.

Παρόλα αυτά, η χαμηλή ειδίκευση που είχαν οι εργαζόμενοι στη βιομηχανία μιας κι η βιομηχανική παραγωγή εκτινάχθηκε απότομα, κι η κακή οργάνωση της εργασίας, μιας και διευθυντικό στέλεχος γινόταν κανείς με κριτήριο την πολιτική του στάση, είχαν ως αποτέλεσμα να είναι κακής ποιότητας τα βιομηχανικά προϊόντα, να αυξάνεται το κόστος παραγωγής και να παραμένει χαμηλό το βιοτικό επίπεδο του σοβιετικού λαού.

Το 1936, ο Στάλιν παραχαράζει ένα απ’ τα πιο γνωστά αποφθέγματα του Μαρξ, για να προβάλλει ως σοσιαλιστική επιτυχία το καθεστώς του. Το νέο σύνταγμα γράφει ότι «Στη Σοβιετική Ένωση εφαρμόζεται η αρχή του σοσιαλισμού: από τον καθένα σύμφωνα με τις ικανότητές του, στον καθένα σύμφωνα με την εργασία του». Έτσι, δικαιολογούνται ως «σοσιαλιστική αρχή» οι μεγάλες διαφοροποιήσεις στους μισθούς και το καλύτερο βιοτικό επίπεδο των «ηγετικών μυαλών», των «καθοδηγητών» ή ακόμα και των «σταχανοβικών εργατών», εκείνων δηλαδή που αποδίδουν περισσότερο.

Τη συγκεκριμένη «σοσιαλιστική αρχή», θα μπορούσε κάλλιστα να την χρησιμοποιήσει κι ο καπιταλισμός, αφού παίρνει από τον καθένα «σύμφωνα με τις ικανότητές του» – με την έννοια ότι δεν μπορεί να πάρει περισσότερο – και πληρώνει τον καθένα «σύμφωνα με την εργασία του».

Διεθνισμός κι εξωτερική πολιτική

Ίσως τις πιο έντονες διαφορές μεταξύ του νεαρού σοβιετικού καθεστώτος και της μετέπειτα εξέλιξής του, να τις βρούμε στο πως εννοούσαν τον διεθνισμό και την εξωτερική πολιτική. Πριν ακόμα ολοκληρωθεί η επανάσταση, ο Λένιν αναγνώριζε ότι ήταν ζωτικής σημασίας για την ίδια τη Ρωσία το ξέσπασμα κι η έκβαση της επανάστασης σε άλλες χώρες, ειδικά στη Γερμανία. Πέρα απ’ τον νέο ηθικό σύμμαχο που θα αποκτούσε η Ρωσία, μια νίκη της επανάστασης στη Γερμανία θα έδινε υλικά οφέλη στη Ρωσία, σε τεχνολογία, βιομηχανικά προϊόντα κι ειδικευμένους εργάτες. Το 1919, μάλιστα, ιδρύεται η Κομμουνιστική Διεθνής και διοργανώνει κάθε χρόνο συνέδριο για το χτίσιμο και τον συντονισμό των κομμουνιστικών κομμάτων και τη νίκη της επανάστασης σε άλλες χώρες.

Όλα αυτά, όμως, θα ξεχαστούν, με την άνοδο του Στάλιν και την εισαγωγή του δόγματος που μιλά για τον «σοσιαλισμό σε μια μόνο χώρα». Αυτό το σύνθημα έχει διπλή χρησιμότητα για τους σταλινικούς. Από τη μια εγκαταλείπεται η ενέργεια που δίνεται για το διεθνές επαναστατικό κίνημα, ανοίγοντας ακόμα και τις πόρτες για συμμαχίες με τους ιμπεριαλιστές (με αποκορύφωμα τη διάλυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς εν μέσω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου), ενώ από την άλλη χτυπάει τις θέσεις του Τρότσκι, που συνεχίζει να μιλάει για τη διεθνή επανάσταση.

Ο διεθνισμός του Τρότσκι και των μπολσεβίκων τα πρώτα χρόνια παρουσιάζεται σαν «εξαγωγή επανάστασης», λες κι είναι ένα αγροτικό προϊόν που το εξάγουν για οικονομικά οφέλη. Ενώ, επίσης, ο Στάλιν δε θα διστάσει να καθησυχάζει σε κάθε ευκαιρία τους ιμπεριαλιστές στη δεκαετία του ’30 για τις προθέσεις του. Σε συνέντευξή του στον Αμερικανό δημοσιογράφο Ρόι Χάουρντ το 1936, σε ερώτηση για την παγκόσμια επανάσταση, δηλώνει πως «ποτέ δεν είχαμε τέτοια σχέδια και προθέσεις», αναφέρεται σε «κωμικοτραγική παρεξήγηση» κι εξηγεί ότι «Η κάθε χώρα, αν το θελήσει θα πραγματοποιήσει η ίδια την επανάστασή της, ενώ αν δεν το θελήσει, τότε δε θα υπάρξει επανάσταση»[ii]

Άλλο ένα κομμουνιστικό σύνθημα, το «προλετάριοι όλων των λαών, ενωθείτε», κατέληξε στα σκουπίδια από τους κατ’ όνομα κομμουνιστές, σαν τον Στάλιν.

Από πού ξεφύτρωσε ο σταλινισμός κι η γραφειοκρατία;

Πολλοί θεωρούν ότι ο σταλινισμός ήταν η φυσική συνέχεια του μπολσεβικισμού. Μια απάντηση σ’ αυτό δίνει ο Βίκτορ Σερζ, ένας μπολσεβίκος επαναστάτης, που αντιτάχθηκε στον σταλινισμό. Γράφει λοιπόν:

«Λέγεται συχνά ότι “το φύτρο του Σταλινισμού βρισκόταν στον Μπολσεβικισμό από την αρχή”. Λοιπόν, δεν έχω αντίρρηση. Μόνο που ο Μπολσεβικισμός περιείχε πολλές άλλες φύτρες, ένα σωρό από αυτές, κι αυτοί που έζησαν τον ενθουσιασμό των πρώτων χρόνων της πρώτης νικηφόρας σοσιαλιστικής επανάστασης δεν πρέπει να το ξεχνάνε. Να κρίνεις τον ζωντανό άνθρωπο από τα μικρόβια που θα αποκαλύψει η αυτοψία στο πτώμα – τα οποία μπορεί να κουβαλούσε μέσα του από τη γέννησή του – είναι αυτό λογικό;»[iii].

Για να καταλάβουμε το φαινόμενο της γραφειοκρατικοποίησης και για να ξεφύγουμε από το σχήμα «οι καλοί κι οι κακοί», πρέπει να δούμε τι αντανακλούσε στη βάση της κοινωνίας και της οικονομίας η ισχυροποίηση του σταλινισμού. Η νέα Ρωσία είχε κληρονομήσει από το τσαρικό καθεστώς έναν πόλεμο που κατέστρεψε την οικονομία της, χαμηλό μορφωτικό – επιστημονικό επίπεδο, με τον αναλφαβητισμό να αφορά το μεγαλύτερο μέρος του λαού. Βασικά επιτεύγματα των βιομηχανικών επαναστάσεων, όπως ο ηλεκτρισμός, δεν είχαν κάνει την εμφάνισή τους στη ζωή των Ρώσων, ειδικά αυτών που ζούσαν στην επαρχία. Αυτό το γεγονός, σε συνδυασμό με το ότι πολλά στελέχη της επανάστασης έπρεπε να στρέψουν τις δυνάμεις, τις γνώσεις, την ενέργεια κι ακόμα την ίδια τους τη ζωή στον εμφύλιο πόλεμο που ξέσπασε, σήμαινε ότι οι άνθρωποι που μπορούσαν να βρίσκονται σε κρίσιμες γραφειοκρατικές θέσεις λιγόστευαν.

Αυτά τα στοιχεία καθιστούσαν εξαιρετικά απίθανη την εναλλαγή ή τον πλουραλισμό σε καίρια γραφειοκρατικά πόστα. Κι όσο η φτώχεια ήταν παρούσα, αυτές οι θέσεις αποκτούσαν ακόμα μεγαλύτερη ισχύ.

Ας δώσουμε ένα παράδειγμα από την καθημερινή ζωή, για το πώς εμφανίστηκε αυτό το φαινόμενο. Στη γειτονιά ή στην πόλη μας υπάρχει ένα μοναδικό σούπερ μάρκετ (το οποίο αντιπροσωπεύει τον οικονομικό πλούτο της κοινότητάς μας). Όταν τα ράφια είναι γεμάτα από προϊόντα και συνεχώς αναπληρώνονται, ο κόσμος θα ψωνίζει και θα φεύγει. Η θέση του λογιστή, του αποθηκάριου κι όποιου άλλου απαιτεί μια εξειδικευμένη γνώση, είναι απλώς μια θέση τυπική – μια θέση γραφειοκρατική.

Ας φανταστούμε τώρα το σούπερ μάρκετ να αρχίσει να εμφανίζει σημαντικές ελλείψεις. Τα προϊόντα να μη φτάνουν για όλους και να δημιουργούνται μεγάλες ουρές έξω από το κατάστημα. Ακόμα κι αν το σούπερ μάρκετ ανήκει στην κοινότητα (όπως τα μέσα παραγωγής ανήκαν στον λαό στη Σοβιετική Ένωση), η θέση του λογιστή, του αποθηκάριου κλπ αποκτά ιδιαίτερη σημασία, γιατί δεν υπάρχουν εκείνοι οι θεσμοί να τον ελέγξουν ή/και να τον αντικαταστήσουν, μιας και κανείς από την κοινότητα δεν έχει προηγούμενη εμπειρία και γνώση. Τότε, ο γραφειοκράτης μπορεί να γίνει ο ρυθμιστής του ποιος και πόσο θα ψωνίσει, ποιος θα επωφεληθεί και ποιος θα αδικηθεί.

Ο Στάλιν ήταν η πολιτική έκφραση αυτού του κοινωνικού ρεύματος, αυτής της γραφειοκρατίας και κατέληξε – στο όνομα πάντα του σοσιαλισμού και της επανάστασης – να γίνει ο νεκροθάφτης της.

Αντί επιλόγου: φταίνε οι μπολσεβίκοι για τις σφαγές του Κεμάλ Ατατούρκ;

Σε μια συζήτηση που πραγματεύεται το ζήτημα του ελληνισμού της Σοβιετικής Ένωσης, αντί για επίλογο θα κλείσω την εισήγησή μου μ’ ένα θέμα που ανακινείται κάθε τόσο για να ταυτίσει τον Λένιν και τους μπολσεβίκους με τον Κεμάλ Ατατούρκ και τις σφαγές των Αρμενίων και των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας.

Η κατηγορία βασίζεται στο γεγονός ότι η επαναστατική κυβέρνηση των μπολσεβίκων συνήψε συμμαχία με τον αντάρτικο στρατό του Κεμάλ το 1920 – 1921. Η συμμαχία περιλάμβανε εξοπλισμό του στρατού του Κεμάλ κι οικονομική στήριξη. Ο συλλογισμός που κάνουν πολλοί είναι ο εξής: ο Λένιν έδωσε όπλα στον Κεμάλ, ο Κεμάλ τα χρησιμοποίησε εναντίον των Αρμενίων και των Ελλήνων, άρα ο Λένιν ευθύνεται για τις σφαγές.

Το 1920 – 1921 το σοβιετικό καθεστώς βρισκόταν ακόμα σε εμφύλιο πόλεμο ενάντια στον Λευκό Στρατό. Την ίδια ώρα η οθωμανική αυτοκρατορία είχε καταρρεύσει κι οι ιμπεριαλιστές Άγγλοι και Γάλοι (κι από κοντά η κυβέρνηση της Ελλάδας) προσπαθούσαν να αρπάξουν όσα εδάφη μπορούσαν. Η μετατροπή της οθωμανικής αυτοκρατορίας σε διαμελισμένες αποικίες δε θα προσέφερε τίποτα ούτε στον τούρκικο λαό ούτε στις μειονότητες που ζούσαν στην Τουρκία.

Από το 1919 άρχισαν να αναπτύσσονται στην Τουρκία αντάρτικα κινήματα, με τους Τούρκους κομμουνιστές να έχουν ιδιαίτερη επιρροή και να δημιουργούν τον Πράσινο Στρατό. Το αντάρτικο κίνημα του Κεμάλ ήταν η βασική τάση των αστών Τούρκων, που ήθελαν έναν εκσυγχρονισμό δυτικού τύπου και τη δημιουργία ενός εθνικού κράτους.

Οι μπολσεβίκοι, λοιπόν, συμμάχησαν με τον Κεμάλ πάνω στην ανάγκη των άμεσων στρατιωτικών αποτελεσμάτων, ενάντια στον Λευκό Στρατό – μιας κι αν προχωρούσαν τα σχέδια των Άγγλων, τότε θα βρισκόντουσαν σε ακόμα πιο δυσχερή θέση. Οι μπολσεβίκοι προσπάθησαν να βάλουν κάποιες αρχές γι’ αυτήν τη συμμαχία. Μεταξύ άλλων ζητούσαν από την Τουρκία να αναγνωρίσει ως ανεξάρτητα κράτη την Αραβία και τη Συρία και την αναγνώριση του δικαιώματος αυτοδιάθεσης των λαών σε Αρμενία, Κουρδιστάν, Λαζιστάν, Βατούμ, Ανατολική Θράκη και σε περιοχές σε κοινά αραβοτουρκικά εδάφη, με τη διοργάνωση τοπικών δημοψηφισμάτων.

Η συμμαχία αυτή μπορεί να είχε κάποια οφέλη για την εξέλιξη του εμφύλιου πολέμου, όμως αυτό δεν έγινε χωρίς απώλειες για τους ίδιους τους μπολσεβίκους. Όχι μόνο οι αρχές για αυτοδιάθεση των λαών καταπατήθηκαν, αλλά η τούρκικη ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος δολοφονήθηκε από τους κεμαλικούς. Η συμμαχία με τους κεμαλικούς, είναι ένα πρώιμο παράδειγμα, ότι τα αντι-ιμπεριαλιστικά κινήματα, όταν στην ηγεσία τους βρίσκεται η αστική τάξη, μπορούν εύκολα να θέσουν ως προτεραιότητα την κατάπνιξη της επανάστασης, προκειμένου να μη χάσει η αστική τάξη την πρωτοκαθεδρία της.

Όμως, ο αφορισμός που ταυτίζει τους στόχους του Λένιν με τις πρακτικές του Κεμάλ είναι άδικος. Παίρνοντας παραδείγματα από το σήμερα, το να υποστηρίζει κανείς τον αντι-ιμπεριαλιστικό αγώνα των Παλαιστινίων, δε σημαίνει ότι ταυτίζεται με τις φονταμενταλιστικές λογικές της Χαμάς. Το να θεωρούμε δίκαιο τον αντι-ιμπεριαλιστικό αγώνα της Κύπρου τη δεκαετία του ’50, δε σημαίνει ότι ταυτιζόμαστε με τον Γεώργιο Γρίβα, ο οποίος έδρασε ως συνεργάτης των ναζί κατακτητών της Ελλάδας κι αργότερα των Άγγλων.

Όσον αφορά, τέλος, τον ελληνισμό της Σοβιετικής Ένωσης, στη μακρόχρονη παρουσία του στη Ρωσία, πρώτη φορά είχε ισότιμη θέση σ’ ένα πολυεθνικό κράτος. Η ελληνική κοινότητα διδάσκονταν στα σχολεία στη μητρική τους γλώσσα. Η ελληνική ανακηρύχθηκε ως μία από τις γλώσσες της Σοβιετικής Ένωσης. Εκδόσεις βιβλίων κι εφημερίδων γνώρισαν σημαντική αύξηση. Ενώ, μέχρι το 1938 δημιουργήθηκαν τέσσερις αυτόνομες ελληνικές περιοχές, σε περιοχές όπου οι Έλληνες ήταν η πλειοψηφία.

Και να φανταστεί κανείς ότι επί τσαρικής «ορθόδοξης» κυριαρχίας (όπου τα Ευαγγέλια είναι γραμμένα στα ελληνικά), η ελληνική γλώσσα αγνοήθηκε, ενώ η πολιτιστική αναγέννηση θα εμφανιστεί με τους «άθεους» κομμουνιστές…

Σημειώσεις

[i] Declaration of the Rights of the People of Russia, marxists.org.

[ii] Συζήτηση με τον Πρόεδρο του Αμερικανικού Δημοσιογραφικού Συγκροτήματος Σκριπς – Χάουαρντ Νιους Πέιπερς κ. Ρόι Χάουαρντ, rizospastis.gr

[iii] Victor Serge, A letter and some notes (1939), marxists.org

Διαβάστε, επίσης: Λίγα λόγια για την εκδήλωση στο Κιλκίς με θέμα τον ελληνισμό της Σοβιετικής Ένωσης.

Η εισήγηση σε power point: %cf%84%ce%b9-%ce%ae%cf%84%ce%b1%ce%bd-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%cf%84%ce%b9-%ce%b4%ce%b5%ce%bd-%ce%ae%cf%84%ce%b1%ce%bd-%ce%b7-%cf%83%ce%bf%ce%b2%ce%b9%ce%b5%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%ad%ce%bd%cf%89%cf%83

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s